Amgueddfa Glofa'r Bers

Mae Amgueddfa Glofa'r Bers yn cynnwys yr hen adeilad injan a'r offer pen pwll olaf sy'n sefyll ar faes glo Gogledd Cymru. Adnewyddwyd yr offer pen pwll gyda chymorth Cronfa Loteri Treftadaeth Cymru.

Hanes Cefndirol

Roedd glo yn ddeunydd crai hanfodol ar gyfer diwydiant. Trawsnewidiodd y ffaith bod digonedd ar gael yn lleol (mae Maes Glo Sir Ddinbych yn ymestyn o Groesowallt i ogledd Wrecsam) Wrecsam, a oedd yn dref marchnad i ganolfan ddiwydiannol Gogledd-Ddwyrain Cymru. Tyfodd pentrefi megis Rhosllannerchrugog, Ponciau a Llai wrth i'r diwydiant glofaeol ehangu yn y 19 Ganrif. Yn anterth cyfnod y glo, roedd 38 gwaith glo yn cyflogi dros 12,000 o ddynion a cynhyrchwyd dros 2.6 miliwn tunnel o lo. Y glo oedd yn dygrifol am dyfiant y diwydiant haearn lleol o ganol y 18 Ganrif. Roedd diwydiannau eraill megis brics, teiliau a gwaith terracotta Abenbury a Rhiwabon angen glo. Yn yr 20 Ganrif, roedd gwaith dur Shotton hefyd yn defnyddio glo'r Bers.

Dechreuodd Glofa'r Bers yn 1868 trwy suddo'r siafft cyntaf yn yr hen iard frics fel yr oedd bryd hynny. Gallwch weld y cawell bychan hyd heddiw ar ben Siaft Rhif 1 a oed yn cludo'r glowyr a chyfarpar lawr i wyneb y glo ac yn ôl.

Erbyn 1902, roedd y perchnogion gwreiddiol, y teulu Barnes o Lerpwl, yn cyflogi 675 o ddynion o dan ddaear a 94 ar yr wyneb. Roedd yn waith peryglus iawn. Yn 1880, lladdwyd 9 gweithiwr mewn ffrwydriad.

Gelwir y cyfarpar mawr metal ar y safle yn Offer Pen Pwll. Nawr mae wedi'i adenewyddu, ond daeth yn wreiddiol o Lofa Gatewen gerllaw. Daethpwyd a'r Offer Pen Pwll i Lofa'r Bers ar gyfer Siafft Rhif 2 yn 1930, wedi i dân ddinistrio'r offer a adeiladwyd o bren a oedd yno ynghynt.

^ yn ôl i'r brig

Roedd yr offer pen pwll yn cynorthwyo i godi'r glo i fyny Siafft Rhif 2 o wyneb y glo 1269 troedfedd / 387 metr isod. Roedd hefyd yn gollwng a chodi dynion a chyfarpar i ac o'r twneli a gysylltai wyneb y glo. Pan welwch chi faint y peiriannau a fyddai'n gweithio o dan y ddaear (mae rhai yn cael eu harddangos yng Nglofa'r Bers), mae'n syndod meddwl bu raid eu gollwng i lawr y siafft hon. Yn yr adeilad bric agosaf i'r Offer Pen Pwll, mae'r peiriant weindio trydan a oedd yn tynnu cawell y lifft a oedd yn cynnwys y glo i'r wyneb. Gallwch weld pa mor bell yr oedd raid i'r glowyr deithio o dan y ddaear oherwydd bod cloddio o amgylch Erddig wedi achosi i'r plasdy ymsuddo, ac o ganlyniad, bu raid i Philip Yorke, y perchennog symud allan a rhoi'r eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Ni chaniatawyd i'r lofa weithio'r gwythiennau glo yn ardal Erddig ac effeithiodd hyn ar hyfywedd y pwll yn fawr.

^ yn ôl i'r brig

Goroesodd Glofa'r Bers lawer o broblemau: roedd rhai o'r gwythiennau glo yn llai na 2 droedfedd o uchder, roedd y pwll glo yn wlyb, roedd ffawt Wrecsam - Swydd Stafford yn gwneud bywyd yn galed ac roedd problem bob amser i godi'r glo i fyny i'r wyneb yn ddigon sydyn. Roedd peiriant clyfar iawn a oedd yn chwythu'r glo i fyny pibell fel powdwr i'w werthu ymlaen i'r orsaf ynni yn Fiddlers Ferry. Fodd bynnag, roedd y Bers yn lofa effeithiol i'w rhedeg, er bod tueddiad dros maint economegol yn y diwydiant glo.

Glofa'r Bers oedd y lofa weithiol olaf ym Maes Glo Sir Ddinbych. Fe'i caewyd yn 1986 gan golli 480 swydd. Lluniodd cloddio am lo gymeriad y gymuned leol a'r tirwedd lawer pellach na phen y pwll. Roedd Glofa'r Bers yn hynod bwysig i bobl leol, oherwydd bod sawl cenhedlaeth, meibion yn dilyn eu tadau i lawr y pwll. Ni fyddai pentrefi megis Rhostyllen, Ponciau a Llai yn bodoli oni bai am gloddio am lo. Yr offer pen pwll hwn yw'r unig un ar ôl hen lofeydd wedi newid fel na fyddai neb yn eu hadnabod bellach, mae'r offer pen pwll nawr yn ein hatgoffa o'r diwydiant lleol hwn a'r glowyr a fu'n gweithio o dan y ddaear. Mae'n henebyn rhestredig sy'n cael ei warchod yn gyfeithiol ac mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam ac Ymddiriedolaeth Glofa'r Bers yn gofalu amdano.

Pwll Glo Glanrafon oedd yr olaf i gau ar faes glo Sir Ddinbych. © Yr Awdurdod Glo