Gwaith Haearn Y Bers

Hanes Cefndirol

Dechreuwyd cynhyrchu haearn yn y Bers oddeutu 1640. Ar y dechrau, mae’n bur debyg bod y gwaith haearn yn cynhyrchu canonau ar gyfer y Brenhinwyr yn ystod y Rhyfel Cartref. Fodd bynnag, y perchennog a’r un a’i ehangodd gyntaf yn y 18 Ganrif oedd Isaac, yna John Wilkinson ddaeth a’r Bers i sylw’r byd.

Yn y Bers o 1775 y defnyddiodd John Wilkinson ei broses chwyldroadol i drydyllu canonau a silindrau o fetel bwrw caled. Y cywirdeb hwn oedd yn bwysig. Defnyddiwyd canonau o’r Bers yn ystod Rhyfel Annibyniaeth America ac mewn sawl ymgyrch tramor gan y Prydeinwyr, megis y Rhyfeloedd Napoleonaidd ac Iberia. Gwelwyd canonau Wilkinson cyn belled a Chorfu.

Mewn cyfnodau o heddwch, galluogodd silindrau Wilkinson i beiriannau stêm Boulton a Watt i bweru’r Chwyldro Diwydiannol. Roedd yn bartneriaeth lwyddiannus, hyd nes i James Watt ddarganfod bod John Wilkinson wedi bod yn marchnata’i beiriannau stêm ei hun yn slei bach. Nid hwn oedd y tro cyntaf i John Wilkinson ffraeo â phartner agos. Roedd John wedi ffraeo â’i frawd William ynghynt. Casglodd William griw o ddynion at ei gilydd i ddinistrio Gwaith Haearn y Bers. Pan glywodd John am hyn, casglodd ef griw o ddynion at ei gilydd hefyd i ymuno. Caeodd Gwaith Dur y Bers yn fuan wedi marwolaeth John yn 1812.

Cloddiwyd yn y safle rhwng 1987 -1991 a gallwch ddarganfod mwy am y cyfnod cyffrous hwn o hanes diwydiannol Cymru trwy ymweld â Gwaith Haearn y Bers a’i ganolfan ymwelwyr yn yr hen felin.

Ar hyn o bryd, mae Gwaith Haearn y Bers yn cael ei “restru” – sy’n gydnabyddiaeth gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru o’i bwysigrwydd hanesyddol. Bydd hyn yn cynorthwyo i warchod y dystiolaeth bwysig hon o orffennol diwydiannol Cymru.