Taith y Bragdai a'r Tafarndai

Hyd at yn ddiweddar, roedd Wrecsam yn dref bragu. Efallai bod Burton-upon-Trent a Warrington yn adnabyddus am eu cwrw, ond ni allai unrhyw un ddod yn agos at yr amrywiaeth a ddarparwyd gan fragwyr Tref Wrecsam.

Fel arfer mae gan yr Amgueddfa rai deunyddiau treftadaeth bragdai i’w gweld. Mae gennym ddiddordeb mewn derbyn mwy o ddeunyddiau sy’n gysylltiedig â diwydiant bragu Wrecsam. Cysylltwch â'r Curadur os gallwch chi helpu.

Ychydig o Hanes

Roedd cwrw’r Cymry yn ddiod gwahanol i ddiod y Sacsoniaid – sbeislyd a chryfach – ond yn bendant at ddant y Saeson, oherwydd fe’i derbyniwyd yn lle arian. Yng nghyfnod Hywel Dda roedd dau brif fath o gwrw yng Nghymru:

• Bragawd - y cwrw sbeislyd gyda mêl, sinamon, clof, sinisr a phupur.

• Cwrwrf - y cwrw cyffredin.

Hyd nes i hopys gyrraedd, y rhain oedd prif dorwyr syched y wlad. Roedd y rhan fwyaf o ffermydd yn bragu cwrw a busnesau teuluol iawn oedd tafarndai pob tref. Nid oedd tafarndai yn prynu cwrw i mewn i’w werthu hyd nes y 19 ar 20 Ganirf. Y tafarndai olaf i fragu yn nhref Wrecsam oedd yr Old Swan ar Stryt yr Abad, y Black Lion ar Stryt yr Hôb a’r Hop Pole ar Stryt Yorke. Merched fyddai’n bragu fel arfer, er i Hari VIII wahardd merched o dan 40 rhag bragu a gwerthu cwrw.

Byddai rhyfel bob amser yn arwain at ddiddefaint i bawb, ond daeth ymdrechion Owain Glynd@r am annibyniaeth â llawer iawn o ddioddef i’r dref. Nid colli gwaed, ond prinder o gwrw. Amharwyd ar ffermio, yn enwedig cynaeafu, felly nid oedd yn bosibl bragu yn y dref ac roedd Caer wedi gwahardd masnachu diodydd â Wrecsam. Hyd yn oed wedi i Gaer ildio, cyn gynted y clwysent fod grymoedd Glyndwr yn mwynhau diod, ailosodwyd y sancsiynau.

Yn fwy diweddar, yn ystod taith George Borrow o Gymru yn 1854, dywedodd mai’r unig Gymraeg a wyddai pobl Wrecsam oedd cwrw da a dim hyd yn oed os gwelwch yn dda i ddilyn. Efallai bod Cymru wedi’i phortreadu fel gwlad yr anghydffurfwyr a’r llwyrymwrthodwyr, ond ni fu hyn erioed yn wir yn Wrecsam. Byddai’r goets fawr o Gaer i’r Amwythig bob amser yn anesboniadwy o hwyr, hyd nes iddynt ddarganfod bod y gyrwyr (ac efallai’r teithwyr hefyd) wedi hen arfer a stopio am hanner bach yn Wrecsam. Erbyn y 1860au, roedd 19 bragdy yn y dref. Roedd y bragwyr yn bobl bwysig yn y dref. Bu llawer iawn ohonynt yn feiri. Darllenwyd hyd yn oed y Beibl yn Eglwys San Silyn oddi ar ddarllenfwrdd a dalwyd amdano gydag elw bragu. I orffen popeth, daeth Neuadd y Dref yn warws bond wedi i’r swyddogion symud allan.

Ychydig o Hanes

Roedd agwedd Wrecsam tuag at y ddiod yn nodweddiadol o Brydain ar y cyfan. Roedd meddwdod yn gyffredin ymhell cyn i Lloyd George gyfyngu ar oriau trwyddedu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Mewn gwirionedd roedd yr oriau trwyddedu mewn ymateb i hoffter y bedair gwlad tuag at y ddiod ac nid y ffordd arall. Bydd llawer o bobl hyn yn cofio’r refferendwm lleol i benderfynu a ddylai tafarndai agor ar y Sul ai peidio. Fel bob diwylliant, roedd gan Wrecsam agwedd gymhleth tuag at ddiod feddwol. Agwedd a wnaed yn fwy cymhleth trwy fod yn gynhyrchwyr yn ogystal ag yfwyr.

Pam Wrecsam?

Mae’r tywod a graean o amgylch Wrecsam yn gweithio fel ffilter anferthol i’r dwr sy’n casglu ar y creigiau anhydraidd oddi tanodd. Y dwr hwn a ddefnyddiai’r bragwyr i fragu, nid dwr Afon Gwenfro.

Mae Wrecsam yn sefyll uwchben ffawt: i’r dwyrain mae dwr caled gyda llawer o fwynau sy’n addas ar gyfer bragu cwrw; i’r gorllewin ceir dwr meddal gyda llai o fwynau sy’n addas ar gyfer lager. Roedd rheswm arall a ddylanwadodd ar leoliad bragdai a ddyddiai’n ôl i gyfnod canoloesol, pan oedd yr Abad yn landlord o rannau’r dref yn talu trethi is na’r rhai a oedd gan y Goron yn landlord. Roedd y dref yn parhau i fod yn rhanedig fel Wrecsam Abad a Wrecsam Regis yn y 19 Ganrif ac roedd bron iawn pob bragdy yn Wrecsam Abad.

dychwelyd i'r mynegai amgueddfa