Gwasanaethau A-Y

Miniog fel Dur, Caled fel Haearn: Stori Brymbo

John Wilkinson, 1728-1808, meistr haearn a sylfaenydd Gwaith Haearn Brymbo © private collection

Roedd Brymbo yn lleoliad gwaith dur cenedlaethol pwysig a oedd wrth galon y gymuned hyd cau'r gwaith yn 1990. Adrodda'r arddangosfa hon stori dur, y gwaith dur, a'r dynion a merched a oedd yn gweithio yno.

Dechreuodd Gwaith Dur Brymbo fel gwaith haearn. Bu i John Wilkinson, meistr haearn y Bers, brynu ystad Brymbo yn 1792. Roedd gan yr ystad gyflenwad o lo a haearn bwrw oedd ei angen ar ei waith haearn. Yn 1796 sefydlodd Wilkinson waith haearn newydd ym Mrymbo. Fwy na thebyg ef adeiladodd y ffwrnais chwyth a oroesodd ac a adnabuwyd fel Hen Rif 1.

Yn ei flwyddyn gyntaf cynhyrchodd y gwaith haearn 884 tunnell ohono ac roedd gan Wilkinson uchelgais fawr i Frymbo. Adeiladodd ffwrnais arall yn 1804. Yn dilyn ei farwolaeth yn 1808, bu i’r gwaith haearn ddioddef anghydfodau anghyfreithlon, absenoldeb meistr haearn crefftus a gostyngiad yn yr archebion ar ôl diwedd y Rhyfeloedd Napoleon. Bu gwerthiant yr ystad yn 1829 yn gyfle i ddechrau o’r newydd - yn y diwedd.

Rhestr Wirio ar gyfer Gwaith Haearn Llwyddiannus

Glo ar gyfer golosg a thanwydd
Haearn bwrw i’w doddi
Carreg galch
Tywod ar gyfer y gwlâu i’r haearn bwrw a chastio
Cyflenwad dwr
Ffwrnais chwyth dda
Peiriannau stêm ar gyfer y ffwrnais chwyth
Gweithwyr crefftus
Labrwrs dibynadwy
Meistr haearn talentog
Buddsoddwyr
Rhwydwaith ffyrdd, rheilffordd a chamlas dda
Cwsmeriaid(!)