Olion Traed - Yr Oesoedd Tywyll

Pa mor dywyll oedd yr Oesoedd Tywyll (400 – 1000OC)? Mae Bede, croniclydd o’r 8fed ganrif, yn cofnodi brwydr fawr ger Caer rhwng y Cymry a phobl Northumbria oddeutu 615OC.  Enillodd Northumbria'r frwydr ac fe laddasant fynachod Bangor Is-coed a dinistrio’r fynachlog o’r 6ed ganrif.

Y brenin, delwedd o Gyfreithiau Hywel Dda, Peniarth Ms.28.
© Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Roedd y frwydr hon yn rhan o frwydr hir rhwng y Cymry a’r Sacsoniaid i ennill tiriogaeth yn y rhan hon o Gymru.  Roedd y Sacsoniaid yn arglwyddiaethu gogledd ddwyrain Cymru yn ystod y 8fed - 10fed ganrif.  Rhywbryd yn ystod y cyfnod hwnnw, tyfodd anheddiad ar y tir gwastad uwchben dolydd Afon Gwenfro.  Mae enw gwreiddiol yr anheddiad, a allai fod yn Wryghtelsham, Wrechessham neu Wristleham, yn tarddu o’r hen enw Saesneg am ddol afon Wryhtel.

Stiward y Brenin, delwedd o Gyfreithiau Hywel Dda, Peniarth Ms.28.
© Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Mae’r ddwy gofeb, Clawdd Offa a Chlawdd Wat, yn dyddio o’r cyfnod hwn.  Roedd y gwaith o’u hadeiladu yn gamp beirianyddol fawr - mae Clawdd Wat yn 28 milltir o hyd, mae ei ffos yn 6 metr o led a 2 ½ metr o ddyfnder ac mae’r clawdd yn 2 fetr o uchder ac mae’n bosibl bod palisâd neu wal bren ar ei ben.  Fe’i adeiladwyd fel amddiffynfa ac mae’n dilyn ffin strategol.  Roedd Clawdd Offa yn nodi ffin wleidyddol, a gytunwyd neu a orfodwyd gan Offa, brenin Mersia o’r 8fed ganrif.

Ni lwyddodd y cloddiau i sefydlogi’r ffin.  Symudodd y Sacsoniaid ymlaen ymhellach i’r gorllewin yn y 9fed ganrif, ond fe ailgoncrodd y Cymry'r ardal hon yn ystod yr 11eg ganrif.

Yr Oesoedd Tywyll

Mae'r ddogfen yma ar gael i ddadlwytho yn y fformat isod:

Olion Traed - Yr Oesoedd Tywyll - fformat PDF 1.2Mb

I weld ac argraffu ffeiliau pdf, rhaid i chi osod Adobe® Acrobat® Reader: cliciwch y logo isod i ddadlwytho'r meddalwedd.

Gellir newid dogfennau Adobe Acrobat yn ôl i destun plaen trwy ddefnyddio'r Gwasanaeth Newid Abobe.