Olion Traed - Yr Oesoedd Canol

Yn 1282 lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, tywysog Cymru.  Collodd Gymru ei hannibyniaeth a chyrhaeddodd llywodraethwyr newydd o dramor.  Daeth John de Warenne yn arglwydd Bromfield ac Iâl (y tiroedd o amgylch Wrecsam) ac enillodd Roger Mortimer diroedd o amgylch y Waun.

Castell y Waun yn codi uwchlaw'r cefn gwlad cyfagos.
© Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru

Dangosodd y llywodraethwyr newydd eu grym trwy eu cestyll newydd yn Holt a’r Waun.  Crëwyd bwrdeistrefi ganddynt ynghyd â breintiau masnachu arbennig ar gyfer newydd ddyfodiaid o Loegr yn Holt ac Owrtyn.

Cofgologn o'r oesoedd canol, Eglwys Bwyf, Y Waun
© Gwasanaeth Treftadaeth Wrecsam

Ffynnodd Wrecsam fel tref yn ystod y 14eg ganrif.  Roedd diwrnod marchnad y dref ar ddydd Iau a byddai raid i bobl Bromfield ac Iâl werthu eu cynnyrch drwy’r farchnad honno.

Anogwyd mewnfudwyr hefyd.  Erbyn 1391 roedd bron i hanner pobl Wrecsam yn newydd ddyfodiaid a ddenwyd gan gyfleoedd economaidd y dref.  Roedd y diwydiannau gwlân a lledr yn ffynnu.  Roedd digon o arian o amgylch i fardd, cellweiriwr, jyglwr, dawnsiwr a gof aur i ennill bywoliaeth yma.  Yn y cyfamser, yn y Faelor, roedd gwladychwyr yn clirio’r coetiroedd ac yn adeiladu tai amffosog.

Murlun o ddechrau'r 15fed ganrif, Eglwys Blwyf, Rhiwabon
© Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru

Roedd y gwerinwyr lleol yn gaethweision o’r herwydd.  Roeddent yn talu degwm i’r eglwys, trethi i’r arglwydd ac yn gweithio ar ei dir.  Yn ôl y disgwyl, roedd y Cymry lleol yn awyddus i wasanaethu fel milwyr yn yr Alban a Ffrainc - roedd y tâl yn llawer gwell - ac yn fuan cawsant enw da am fod yn ddewr ar faes y gad.

Ar ddechrau’r 15fed ganrif, dechreuodd y bonedd Cymreig a’r gwerinwyr gefnogi gwrthryfel lleol dan arweiniad Owain Glyndŵr.  Roedd y gwrthryfel yn drychinebus i Wrecsam yn economaidd ac enillodd y Saeson.  Ni allai’r beirdd lleol a oedd yn blodeuo, sef Guto’r Glyn o Ddyffryn Ceiriog a Dafydd ab Edmwnd o Hanmer, guddio trychinebau’r 15fed ganrif.

Owain Glyn Dŵr – Hanes yr ein Tywysog

Mae'r ddogfen yma ar gael i ddadlwytho yn y fformat isod:

Owain Glyn Dwr – Hanes yr ein Tywysog - fformat PDF 4Mb

Yr Oesoedd Canol

Mae'r ddogfen yma ar gael i ddadlwytho yn y fformat isod:

Olion Traed - Yr Oesoedd Canol - fformat PDF 1.1Mb

I weld ac argraffu ffeiliau pdf, rhaid i chi osod Adobe® Acrobat® Reader: cliciwch y logo isod i ddadlwytho'r meddalwedd.

Gellir newid dogfennau Adobe Acrobat yn ôl i destun plaen trwy ddefnyddio'r Gwasanaeth Newid Abobe.