Pwll Glo Gresffordd

Cyn yr 20fed ganrif, nid oedd modd cael mynediad at y glo dwfn ger Wrecsam. Galluogodd technoleg fodern a mynediad i gyfalaf cyfranddaliadau i Henry Dennis a'i fab, Henry Dyke Dennis, ddatblygu pwll glo yn Acton Grange, ger Gresffordd. Cychwynnodd y gwaith ym 1907 a phedair blynedd yn ddiweddarach, roedd siafft Dennis 2,263 troedfedd o ddyfnder, wedi ei chwblhau. Daeth y glo cyntaf i'r wyneb ym mis Mehefin 1911.

Clwb Pêl Droed Pandy, 1934
© Archifau Wrecsam

Ehangodd y pwll glo yn gyflym ac erbyn 1934 roedd 2,200 o ddynion yn gweithio yng Ngresffordd. Roedd y pwll glo wedi ei rannu yn ddwy brif adran: y Dennis a'r De-Ddwyrain. Roedd pen gogleddol y Dennis (ardaloedd 20s & 61s) yn cael eu gweithio â llaw, ond roedd y lleill (y 109s, 14s & 29s) wedi eu mecaneiddio.

Roedd y pwll yn defnyddio system tair stem. Roedd y stem nos fel rheol ar gyfer gwaith atgyweirio, ond roedd stemiau nos Wener a Sul ar gyfer cael y glo. Yn aml, roedd y glowyr yn gweithio stemiau ychwanegol, gan "ddyblu" er bod hyn yn anghyfreithlon. Ond ar y nosweithiau hynny roedd y rheolwyr yn croesawu'r dwylo ychwanegol.

Yn fasnachol, roedd problemau yng Ngresffordd. Gwnaeth y pwll golled ym 1929, 1932 a 1933. Roedd y rheolwr, William Bonsall, dan bwysau i gynyddu cynhyrchedd. Hyd yn oed pan roedd yn gwneud arian, nid oedd yn ddigon proffidiol i Dyke Dennis a'i deulu a oedd berchen ar 45% o'r lofa.

Derbynniad

Yn bwysicach na hyn, efallai, ym mis Rhagfyr 1911, roedd y Llywodraeth wedi pasio'r Ddeddf Pyllau Glo:

• 42 (1) For every seam in a mine newly opened after the commencement of this act there shall be . two main intake airways, one of which shall not be used for the haulage of coal.

Nid oedd hyn yn berthnasol i Bwll Glo Gresffordd, gan ei fod eisoes ar agor, ond ni ddilynodd y perchnogion yr arferion da yma. Roedd hyn i fod â chanlyniadau marwol i lowyr adran Dennis ar ddydd Sadwrn 22ain Medi 1934.