Castell Holt

Lleolwyd ym mhentref del cynlluniedig Holt. Mae Castell Holt yn adfail ar lannau Afon Dyfrdwy.

Hanes Cefndirol

Wedi trechu Llywelyn ap Gruffydd, Llywelyn ein Llyw Olaf yn 1282, rhoddodd Edward I arglwyddiaeth Bromfield ac Iâl i John de Warenne, Iarll Surrey. Er mwyn sicrhau ei diroedd newydd, adeiladodd John Gastell Holt, gelwir hefyd yn Gastell y Llew, i reoli rhyd strategol gerllaw ar draws Afon Dyfrdwy. Roedd olynydd John de Warenne, ei enw ef hefyd oedd John, yn arweinydd lluoedd y Saeson yn yr Alban. Yn 1296 trechodd y Red Comyn a lluoedd yr Alban ym Mrwydr Dunbar a diorseddodd Brenin yr Alban, John Balliol. Gwnaeth Edward I Warenne yn Rhaglyw yr Alban. Roedd yn waith a ddaeth â dim ond trafferth iddo. Arweiniodd William Wallace wrthryfel a trechodd de Warenne a'r Saeson ym Mrwydr Pont Stirling ar 11 Medi 1296. Gorfodwyd De Warenne i ffoi o faes y frwydr a rhoi ei esgusion i Edward I "Longshanks".

Arweiniodd gwarchae hir yn ystod y Rhyfel Cartref at ddirywiad y Castell a lladratwyd llawer o'i gerrig yn hwyrach ymlaen gan Thomas Grosvenor, i adeiladu y Plas Eaton gwreiddiol ger Caer. Mae'n werth ymweld â'r safle, hyd yn oed i weld y lleoliad hardd ger Afon Dyfrdwy yn unig! Gerllaw, mae pont o gyfnod hwyr y canoloesoedd sy'n pontio ffin Cymru a Lloegr.