|
Yn eu hadroddiad ar Gyflwr Addysg yng Nghymru¹ yn 1847, disgrifiwyd cymunedau Rhosymedre a Rhosllannerchrugog gan y Comisiynwyr fel y rhai mwyaf anfoesol ac anllythrennog yng ngogledd Cymru. Serch hynny, roedd 1,595 o blant plwyf lleol Rhiwabon yn mynychu ysgol Sul oedd yn gysylltiedig â chapel neu eglwys yn yr ardal.
Sampler a wnaed gan blentyn lleol, 19eg ganrif.
© Amgueddfa Bwrdeistref Sirol Wrecsam
Gwelodd yr Anghydffurfwyr yr adroddiad fel her ac aethpwyd ati i godi mwy o gapeli ac i fod yn fwy gweithgar yn y gymuned. Erbyn 1900 roedd mwy nag ugain o gapeli ac eglwysi yn perthyn i o leiaf bump o wahanol enwadau yng nghyffiniau Rhosllannerchrugog.
Roedd cefnogaeth gref i’r Mudiad Dirwestol yn y capeli. Roedd y mudiad yn condemnio alcohol ac yn defnyddio digwyddiadau cymdeithasol i argyhoeddi pobl y dylent gymryd ‘y llw’². Fe agorwyd ystafelloedd coco yn Wrecsam ac Owrtyn er mwyn cynnig mannau cyfarfod amgenach na’r tafarnau i bobl. Yn aml, byddai athrawon y cylch yn cwyno am fod plant yn cael eu temtio i golli’r ysgol er mwyn iddynt fedru mynychu’r gorymdeithiau a’r partïon te oedd yn cael eu trefnu gan y Gobeithlu a’r Rechabitiaid.
Mr Darby invited about 200 people to tea in the school room to hear an address from Mr Bowley on the Question of Total Abstinence.
- Llyfr Log yr Ysgol, Ysgol Brymbo a Brychtyn, Ionawr 21 1863.
The occasion of a grand demonstration of the Band of Hope and Temperance Societies, affecting both scholars and junior teachers. School closed for the afternoon.
- Cofnod yn Llyfr Log, Ysgol y Bwrdd Addysg yn Y Bers ar gyfer Medi 26, 1893.
Fodd bynnag, er bod y mudiadau dirwestol yn weithgar, roedd terfynau ar eu heffeithiolrwydd. Cwrw oedd yn torri syched gweithwyr y fro, sef y gweithwyr dur oedd yn dioddef gwres llethol y ffwrneisi a’r glowyr ar eu ffordd adref o’r pyllau. Roedd gan Wrecsam fwy na 70 o dafarnau, amryw o siopau gwirodydd a nifer fawr o fragdai a gweithwyr bragdy oedd yn awyddus i ddiogelu eu bywoliaeth.
…the prevalence of drunkenness, foul language, fighting and bestialities of a worse description.
- Y Parchedig J.D.Edwards am bobl Rhosymedre, 1847.
¹ Adroddiad y Comisiwn Ymchwil i Gyflwr Addysg yng Nghymru a adnabyddir fel Brad y Llyfrau Gleision. Roedd casgliadau a chywair yr adroddiad yn cael eu hystyried yn sen ar bobl Cymru.
² Gwelwyd yr addewid i ymwrthod ag yfed alcohol fel rhywbeth oedd yn cyfrannu ar les moesol y sawl a argyhoeddwyd. Nid ymgyrch i wella iechyd pobl oedd hi.
"Roeddwn i’n mynd i’r Ysgol Sul pan oeddwn i’n iau. Mi allai’i gofio ein gorymdaith flynyddol trwy Wrecsam a’r partïon te."
Mae'r ddogfen hon â lluniau ychwanegol ar gael i'w lawrlwytho yn y fformatau isod:
Ffydd a Moesoldeb - fformat PDF 815Kb 
I weld ac argraffu ffeiliau pdf, rhaid i chi osod Adobe® Acrobat® Reader: cliciwch y logo isod i ddadlwytho'r meddalwedd.
Gellir newid dogfennau Adobe Acrobat yn ôl i destun plaen trwy ddefnyddio'r Gwasanaeth Newid Abobe.
|
Yn ôl i'r brig