Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam

Cefn gwlad a'r pentrefi

Perthi toreithiog, toeau gwellt, bythynnod bach tlws, hen dafarnau hudolus.

Mae’n swnio fel un o setiau Midsomer Murders, ond siarad ydym ni am rai o’r pentrefi swynol ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam. Hefyd – a bydd clywed hyn yn rhyddhad mawr i ti – maen nhw’n byw’n hirach yno fel arfer nag yn y ddrama dditectif ffuglen ar y teledu.

Un o’r pethau sy’n wych ynglŷn â Wrecsam yw bod gennym y gorau o fywyd y dref a bywyd y wlad. Mae hi’n dref gyfoes llawn bwrlwm yng nghanol cefn gwlad hyfryd a phentrefi dymunol braf. Ac mi fedri di fynd o un pen i’r llall mewn chwinciad.

Dyma olwg bach sydyn ar rai o’n trefi a phentrefi gwledig.

Gresffordd

Mae gan Gresffordd un o’r eglwysi mwyaf godidog yng Nghymru, sef Eglwys yr Holl Saint o’r 15fed ganrif. Hefyd mae pwll y pentref yn ddigon mawr i’w alw’n ‘Llyn’ ganddyn nhw yn aml.

Ychydig i lawr y ffordd ger Rhos Gresffordd, neu Gresford Heath, mae cofeb i’r diwrnod mwyaf trist yn hanes Wrecsam, sef Medi’r 22ain 1934, pan gafodd 266 o ddynion eu lladd mewn trychineb yn y pwll glo.

Yr orsedd

Efallai y bydd pobl sy'n hoff o gelfyddyd yn adnabod y Felin Uchaf ar Afon Alun yn Yr Orsedd. Gwnaeth JMW Turner fraslun ohoni ym 1795.

Roedd ychydig yn rhy gynnar i alw am damaid yn yr Ystafelloedd Coco, yr adeilad hanner ffrâm bren o oes Fictoria. Cafodd y rhain eu codi i ddenu dynion ifainc o dafarnau'r pentref, sydd, byddwch yn falch o glywed, yn dal yno ac yn dal yn brysur iawn.

Holt

D’wyt ti ddim yn mynd drwy Checkpoint Charlie, chwarae teg, ond dos am dro o Holt dros yr Hen Bont ar Afon Dyfrdwy a byddi mewn gwlad arall – Lloegr.

Mae adeiladau hynafol nodedig eraill yno hefyd, fel adfeilion Castell Holt ac Eglwys St Chad – sy’n un o’r ychydig enghreifftiau sydd wedi parhau o wneud smonach o gynllunio yn yr oesoedd canol. Ond eto, mae golwg hyfryd arni serch hynny.

Owrtyn

Mae Owrtyn yn llawn dop o adeiladau hanesyddol, cymaint felly ei bod hi wedi ei dynodi’n ardal gadwraeth.

Chwilia am Res y Fferyllfa - rhes o fythynnod Neo-gothig gyda bwâu ar bennau’r drysau a’r ffenestri. Mae yno hefyd Stryd Fawr arbennig o lydan, wedi ei hailwampio wedi i’r pentref gael ei ddyrchafu’n fwrdeistref gan Iorwerth y Cyntaf.

Bangor is-coed

Mewn lleoliad syfrdanol ar lan Afon Dyfrdwy, rwyt ti'n mynd i mewn i Fangor tros bont gerrig gefngrom o'r oesoedd canol. Maen nhw'n pysgota yn yr afon, golff gerllaw a rasio ceffylau dim ond ychydig gannoedd o lathenni o ganol y pentref.

Y waun a dyffryn ceiriog

Tref fach yw’r Waun ond mawr o ran yr hyn y gall ymfalchïo ynddo – dyfrbont o waith Thomas Telford, traphont o waith Henry Robertson, castell mawreddog a godwyd gan Iorwerth y 1af a maes golff pencampwriaeth.

Mae hi hefyd ar drothwy un o’r dyffrynnoedd harddaf yng Nghymru – Dyffryn Ceiriog.

Rhiwabon

Dyma bentref â hanes hir iddo. Mae tystiolaeth o anheddiad oes yr efydd ac mae’r Tŷ Crwn neu’r Hen Garchar ar Stryt y Bont yn un o dri yn unig o garchardai neu dai cloi canoloesol sydd wedi parhau yng Nghymru. Ac os ei di ar grwydr i lawr y Stryd Fawr, mi wnei di sylwi bod tai o oes Fictoria wedi eu gwneud o frics coch Rhiwabon sy’n adnabyddus trwy’r byd yn grwn.

Mae Giatiau trawiadol Wynnstay i’w gweld yno hefyd ar Stryt y Parc ac mae’n rhaid yn wir i ni sôn am y Bridge End – a gafodd ei henwi’n ddiweddar yn dafarn orau ym Mhrydain gan y wybodusion y cwrw go iawn, CAMRA. Maen nhw’n bragu cwrw yn y dafarn hefyd, un sydd wedi ennill gwobrau.

Hanmer

Yn yr eglwys yn Hanmer ym 1383 y priododd Owain Glyndŵr, efallai’r Cymro mwyaf erioed. Cafodd honno ei llosgi, ond paid â siomi. Mae’r un a godwyd yn ei lle yn y lleoliad mwyaf trawiadol yn y fwrdeistref sirol i gyd.

Rwyt yn dod ati o lyn rhewlifol, lle mae heidiau o wyachod copog, elyrch a gwyddau Canada. Rwyt ti’n mynd i mewn trwy giatiau haearn addurnol a thrwy fynwent fawr sy’n ymestyn i fyny’r allt at yr eglwys. Bydd yn barod i gael dy syfrdanu.

Erbistog

A llonyddwch y lôn goed gul o Bont Owrtyn heibio i’r Garden House “i lan na thref nid arwain ddim” – heblaw i un o’r pentrefi mwyaf godidog yn Wrecsam.

Mae lleoliad Erbistog ar lannau Afon Dyfrdwy wedi ysbrydoli arlunwyr a ffotograffwyr ers canrifoedd. Mae tafarn a thyˆ bwyta hardd o’r enw The Boat, cyn hyned â’r 13eg ganrif ac eglwys Neo-gothig annisgwyl o fawreddog.